Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine. Etnologija
Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Sveska za etnologiju bavi se istraživanjeima narodne kulture, običaja i tradicije svih naroda u Bosni i Hercegovini.
Bibliografija naučnog savjetnika dr. Vlajke Palavestre
##submission.copyrightStatement## https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0
Etnolog - muzejski savjetnik Radmila Kajmaković-Toska
Etnolog Radmila Filipović-Fabijanić, muzejski savjetnik
Susreti sa ljudima. Iz etnografskog terenskog dnevnika
Prikaz knjige: Ljiljana Beljkašić-Hadžidedić, Susreti sa ljudima. Iz etnografskog terenskog dnevnika.
Život i običaji muslimana u Bosni i Hercegovini
Prikaz knjige: Antun Hangi, Život i običaji muslimana u Bosni i Hercegovini (Za štampu priredila i pogovor napisala Aiša Softić).
Neki aspekti porodičnog i društvenog života u Kraljevoj Sutjesci
U radu se nastoje predstaviti pojedini segmenti porodičnog i društvenog života na području Kraljeve Sutjeske u periodu od Drugog svjetskog rata do 2008. godine. Istraživanje je najvećim dijelom zasnovano na razgovoru sa kazivačima koji su rođeni u prvoj polovini ili sredinom 20. stoljeća. Rad je podijeljen u četiri tematske cjeline: seoska zajednica, struktura porodice, brak i bračni odnosi i elementi pravnog života.
Nematerijalno kulturno nasljeđe. Teorijsko određenje i stanje zaštite nematerijalnog kulturnog nasljeđa u Bosni i Hercegovini
Rad predstavlja jedno od poglavlja master teze ˝Modeli prezentacije nematerijalnog kulturnog nasljeđa u funkciji razvoja kulturnog turizma u Bosni i Hercegovini˝ u kojem se autor bavi istraživanjem odnosa između modela prezentovanja nematerijalnog kulturnog nasljeđa (smotre i festivali folklora) i modela razvoja kulturnog turizma. U radu se pošlo od pretpostavke da su modeli prezentacije nematerijalnog kulturnog nasljeđa, i pored svoje atraktivnosti, svrha sami sebi, te da je osnovni cilj prezentacije nematerijalnog kulturnog nasljeđa vezan za programske sadržaje, a manje za organizacione zbog čega je razvoj publike zanemaren, kao što su zanemareni i drugi socio-ekonomski efekti vezani za održivi razvoj kulturnog turizma. Da bi se ova pretpostavka dokazala, istražene su oblasti praktičnih politika kulture i turizma, odnosno pitanja stanja zaštite i prezentacije nematerijalnog kulturnog nasljeđa, stanja u kulturnom turizmu i turizmu u Bosni i Hercegovini, te postojeći organizovani modeli prezentacijen nematerijalnog kulturnog nasljeđa u Bosni i Hercegovini. Predstavljeni dio rada iznosi definiciju nematerijalnog kulturnog nasljeđa, elemente nematerijalnog kulturnog nasljeđa, te modele zaštite ovog oblika nasljeđa u skladu sa UNESCO-vom Konvencijom o zaštiti nematerijalnog kulturnog nasljeđa iz 2003. godine. Bosna i Hercegovina je 2008. godine potpisala ovu Konvenciju, te je u vezi s tim u radu dat pregled zakonodavne i institucionalne zaštite ovog oblika nasljeđa. Trenutkom potpisivanja UNESCO-ve Konvencije o zaštiti nematerijalnog kulturnog nasljeđa države potpisnice u svojim zakonodavnim i institucionalnim okvirima nastoje usvojiti najbolji model zaštite i očuvanja ovog oblika kulturnog nasljeđa, model koji Bosna i Hercegovina tek treba pronaći.
elementi nematerijalnog kulturnog nasljeđa
zakonodavna i institucionalna zaštita nematerijalnog kulturnog nasljeđa
Narodna medicina i narodna vjerovanja u Kraljevoj Sutjesci
Rad se temelji na građi sakupljenoj na terenskom istraživanju 2008. godine u okviru projekta “Etnološko-folklorističke karakteristike Kraljeve Sutjeske i okoline” Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine. Njime se nastoji dopuniti do danas objavljena građa s područja narodne medicine i narodnih vjerovanja te se pokušava utvrditi kakav je danas stav prema metodama kojima se služi narodna medicina.
vjerovanje u moru, vile, vještice, uroke
Osnovne karakteristike tekstilnih rukotvorina u Pruscu i Kraljevoj Sutjesci
U članku su predstavljeni rezultati kratkoročnih istraživanja tekstilnih rukotvorina na području Prusca i Kraljeve Sutjeske. Zabilježeni su malobrojni primjeri sačuvanih predmeta tradicijskog kućnog tekstila (različite vrste tkanina od lana, rjeđe od konoplje, pamuka i vune, podnih prostirki, ukrasnih predmeta te posteljnog rublja) ili odjevnih predmeta, kao i brojni savremeni oblici kućnog tekstila koji u najvećem broju predstavljaju predmete za ukrašavanje enterijera kuće. U prvoj polovici i sredinom 20. stoljeća, na oba ispiti vana područja, tkanje raznih vrsta platna, odnosno sukna za izradu odjevnih predmeta, kao i tkanje i izrada predme ta kućnog tekstila još uvijek je bilo u svakodnevnoj primjeni. Tokom druge polovice 20. stoljeća dolazi do promjena u vrstama ručnih radova što se ogleda u primjeni novih materijala i tehnika rada pri čemu prevladavaju vez i kuki čanje. Tkanje je dosta reducirano jer se sve više počinje nositi odjeća od industrijski proizvedenih tkanina, a zadržava se tradicionalna izrada posteljnog rublja i podnih prostirki.
Jedan pogled na usmenu pjesmu Prusca prema novoj građi
Ovaj rad bavi se razmatranjem poetičkih i folklorističkih obi lježja usmenih pjesama zabilježenih u najnovijem etnološko-folklorističkom istraživanju područja Prusca. Pored nekoliko ljubavnih, porodičnih, svatovskih, šaljivih i vjerskih pjesama, glavnina donesene pjesničke građe odnosi se na kratku, mahom deseteračku formu lirskog distiha, u literaturi prepoznatljivu pod pojmom “bećarac”. Pored lirskih, u ovom radu razmatrana su i tri fragmenta koja pripadaju određenim lirskonarativnim pjesmama te jedna balada. Klasifikacija pjesama u ovom radu načinjena je na osnovu poetičkih odlika (prvenstveno tematike i motivike) zabilježenih primjera.
U radu je dat historijski razvoj kazaskog zanata u Sarajevu. U odvojenim poglavljima predstavljeni su načini izrade kazaskih proizvoda, alati koji su korišteni tokom izrade proizvoda, materijal za rad i vrste kazaskih proizvoda. U radu se kazuje i o učenju kazaskog zanata, te o ženama koje su se bavile ovim zanatom. Na kraju je donesen poimenični popis zanatlija koji su se bavili ovim zanatom početkom dvadesetog stoljeća.
U ovom radu je predstavljen pristup konzervaciji predmeta izrađenog od tekstila. Prikazani su postupci koji se provode prilikom konzervacije: analiza predmeta, hemijska analiza materijala od kojeg je predmet izrađen, prijedlog predviđenih zahvata kao i opis urađenog konzervatorskog zahvata. Također je opisan i način deponovanja, odnosno preventivne zaštite predmeta od tekstila.
Odijevanje za vrijeme kulturno-vjerskih manifestacija u Pruscu (Ajvatovica) i Kraljevoj Sutjesci (sv. Ivan Krstitelj)
Cilj ovog kratkog priloga je prikazati odijevanje Bošnjaka i Hrvata za vrijeme dva vjersko-kulturna praznika – Ajvatovice u Pruscu i Patrona župe sv. Ivana Krstitelja u Kraljevoj Sutjesci.
Prilog poznavanju privrednih prilika u Pruscu u dvadesetom stoljeću
Cilj ovog priloga je da prezentira neke podatke o privrednim prilikama u Pruscu u dvadesetom stoljeću. Podaci su dobije ni kroz etnološka istraživanja koja su 2008. godine izvršili stručnjaci iz Odjeljenja za etnologiju Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine. Istraživanja su obavljena kroz četrnaestodnevni boravak u Pruscu – metodom neposrednog posmapranja i intervjua. Intervjuisani kazivači su uglavnom starije životne dobi i njihova sjećanja dopiru do perioda između dva svjetska rata. Spomenuta istraživanja etnološko-folklorističkih karakteristika Prusca bila su prva te vrste u ovom starom naselju. Bogata historija ovog naselja i gostoprimstvo koje nje gove stanovnike krasi doprinijeli su da istraživanje koje je za cilj imalo rekognosciranje terena ipak donese značajan broj podataka o različitim segmentima života u Pruscu.
Osnovu ovog priloga čine usmene predaje zabilježene u Prus cu tokom terensko-istraživačkog rada, koji je obavljen u dva navrata 2008. i 2009. godine. Kroz rad se nastoji ukazati na lokalne specifičnosti usmenih predaja ovog prostora, ali i na njihovu uklopljenost u međunarodno raširene teme i motive.
Odjeci svjetovne i duhovne muzičke prakse prusačkog kraja u savremenom dobu
Prusac je jedno od rijetkih mjesta u Bosni i Hercegovini za koje se može reći da je zadržalo odlike tradicijskog življenja u kojem brzina savremenog života nije u velikoj mjeri potisnula uvriježene kulturne obrasce. I danas, u 21. stoljeću, Prusac je mjesto koje se po svojim karakteristikama ne može nazvati ni gradom ni selom. To je homogena sredina sa stopostotnim muslimanskim stanovništvom među kojim je raširena religijska praksa. S obzirom na dominirajući religijski element, na ovom području je razvijena duhovna muzička praksa, čemu značajan podsticaj daje i Ajvatovica – najznačajniji i najveći događaju na ovom području. Pored duhovne muzičke prakse, u Pruscu i okolini se gaji i svjetovna muzička praksa, čija se prisutnost može pratiti kroz postojeće muzičke izričaje, ali i kroz kazivanja o onim izričajima koji žive samo još u sjećanjima stanovnika Prusca. U skladu sa navedenim zapažanjima, terenskim istraživa njem na ovom području je bilo moguće pratiti odjeke i svjetovne i duhovne muzičke prakse koji su i danas prisutni među nje govim stanovništvom. Bilježenje muzičke prakse ovog kraja je bazirano isključivo na rezultatima vlastitog terenskog istraživanja, odnosno na priopćenjima kazivača.
Iseljavanje stanovništva Kraljeve Sutjeske
U tekstu je riječ o velikom talasu iseljavanja iz Srednje Bosne, tačnije iz varošice Kraljeva Sutjeska koje je započe lo devedesetih godina dvadesetog stoljeća i još uvijek traje. Dvije etničke zajednice koje žive u ovom mjestu, Hrvati i Bošnjaci, suočavaju se sa problemom depopulizacije koja je svela stanovništvo na otprilike četvrtinu prijeratnih žitelja. Obilježavanje značajnih događaja i praznika u Kraljevoj Sutjesci prilika je za okupljanja koja imaju emotivni i društveni značaj kako za one koji žive u mjestu, tako i za one koji dolaze tokom praznika. Povratak u mjesto rođenja žele i planiraju pripadnici srednje i starije generacije, dok pripadnici mlađe generacije ne razmišljaju o povratku.
Narodne umotvorine (Iz Dervente i okolice)
Prikaz knjige: Narodne umotvorine (Iz Dervente i okolice), prir. Nirha Efendić, Sarajevo: Slavistički komitet i Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, 2018. 674 str.
Prilog poznavanju društvenog i porodičnog života na području Prusca
Cilj ovog rada je da se predstave pojedini segmenti društvenog i porodičnog života na području Prusca, na osnovu kratkotrajnog istraživanja provedenog 2008. i 2009. godine. Građa prikupljena tokom terenskog rada ukazuje na to da je područje Prusca bilo dobro organizovana lokalna za jednica sa razvijenim oblicima društvenog, ekonomskog i kulturnog života. Rad je podijeljen na nekoliko tematskih cjelina u kojima su opisani društveni odnosi u seoskoj zajednici, porodična zajednica te brak i bračni odnosi. Etnološko-folklorističko istraživanje, bolje reći rekognosciranje terena, obavljeno je u okviru projekta “Etnološko-folklorističke karakteristike Prusca i okoline” koji je izvršilo Odjeljenje za etnologiju Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine tokom 2008. i 2009. godine. Cilj mog istraživanja bio je da prikupim informacije o društvenom i porodičnom životu na području Prusca, u nastojanju da dobijem sliku o društvenom i porodičnom životu stanovnika Prusca, posmatranog kroz historijsku prizmu, kao i prizmu relacija prema opštim druš tvenim kretanjima. Pisanih izvora o društvenom i porodičnom životu na području Prusca nema, a pored oskudnih historijskih izvora i kratkog boravka na terenu, bilo je neophodno da se oslonimo na usmenu tradiciju i iskaze kazivača, što je imalo uticaja na valorizaciju prikupljenih i mjerljivih podataka. U nedostatku pisanih, historijskih izvora i više se oslanjajući na usmenu tradiciju, koja i ne seže puno unazad, nije bilo moguće dublje ulaziti u rekonstrukcije pojedinih vidova društvenog života, a naročito ne u njegovu cjelinu. Veoma važnu ulogu odigrala je vremenska ograničenost terenskog rada, jer bi za prikupljanje same građe, kao i za konstantno valorizovanje prikuplje nih podataka bili neophodni znatno duži boravak i neposredniji kontakt i neizostavno mnogo sistematičniji zahvat uz znatno veći broj uporedljivih i mjerljivih podataka. Koristeći prethodno objavljena istraživanja na području Prusca, drugu objavljenu literaturu koja se odnosi na porodični i društveni život te upitnike Etnološkog društva Jugoslavije (1963. god.), izradio sam upitnik s pitanjima u vezi s društvenim i porodičnim životom. Podaci na terenu prikupljani su metodama razgovora sa kazivačima (intervju) i neposrednim posmatranjem. Najveći broj ispitanika je starije dobi, rođenih u prvoj polovini ili sredinom 20. stoljeća. Prilikom istraživanja držao sam se jasno određenog vremenskog razdoblja – od Drugog svjetskog rata do 2008. godine.
Dosadašnja istraživanja narodne nošnje Srba na planini Vlašić u periodu 18–20. vijeka, istakla su postojanje dva prepoznatljiva tipa narodne nošnje koja su imenovana kao imljanska i travnička narodna nošnja. Vodeći se nalazima prethodnih istraživača, koji su istakli da je planina Vlašić jedinstveno etnografsko područje podijeljeno na više administrativnih oblasti, terenskim istraživanjem imalo se za cilj utvrditi kakve transformacije je ova narodna nošnja pretrpjela tokom vremena i da li su izdvojeni tipovi narodne nošnje specifičnost, ili posljedica razvoja narodne nošnje tokom vremena. S tim u vezi, u skladu sa nalazima istraživanja, rad daje preporuku da se narodna nošnja Srba na Vlašiću prezentuje kao vlašićka narodna nošnja, kao jedinstven naziv za sve tipove i varijante njenog razvoja u različitim vremenskim periodima.
Etnolog - muzejski savjetnik Ljiljana Beljkašić-Hadžidedić (1928-2015)
Cleuna, Časopis Franjevačkog muzeja i galerije Gorica - Livno
Prikaz knjige: Cleuna, Časopis Franjevačkog muzeja i galerije Gorica - Livno, 2019, 237 str.
Prikaz knjige: Šehović et al., Telling the Story of Bosnian Music, Sarajevo: Academy of Music, University of Sarajevo, and The Swedish Music Agency, 2021, 221 str.
Peace, Reconciliation and Social Justice Leadership in the 21st Century
Prikaz knjige: H. Eric Schockman, Vanessa Hernandez, Aldo Boitano (eds.), Peace, Reconciliation and Social Justice Leadership in the 21st Century, Emerald Publishing, 2019, 312 str.
Procesi promjena u etnografskoj muzeologiji
Nedavne promjene u konceptualizaciji etnografske muzejske prakse pokrenute su integracijom muzejskih reprezentacija o posljedicama sveobuhvatnih socio-ekonomskih promjena u muzejsku djelatnost i teoretsku muzeološku podlogu. Procesi tokom kojih su savremeni etnografski muzeji postali aktivni učesnici i kreatori društvenih promjena postavili su pitanje etnografskog ekskluziviteta tradicionalnih seoskih društava i naznačili potrebu istraživanja i reprezentovanja urbanih sadržaja te uvođenje kulture gradskog stanovništva u muzejsku praksu. Potrebom da se preispita pitanje etnografskih muzejskih predmeta i pokretnih kulturnih dobara naznačeni su odgovori koji su od vitalnog značaja za svaku muzeologiju, pa i za etnografsku. Izložbeni projekat Plastične devedesete u Etnografskom muzeju u Beogradu postao je paradigma gore navedenih procesa i označio mogućnost brzih strukturnih promjena u konceptualizaciji etnografske muzeologije. Projekat je bio, radikalno novim konceptom, naznaka u strategiji razvoja kojom se u pitanje dovode nepisana pravila etnografske muzeologije da su samo predmeti napravljeni od prirodnih materijala i proizvedeni kod kuće, od strane domaćih zanatlija ili u malim neindustrijalizovanim manufakturama, etnografski predmeti. Reprezentacijom kulture na osnovu eksponata isključivo izrađenih od plastike, izuzev plastičnih predmeta iz posljednje decenije 20. vijeka, kustosi su u glavni izložbeni narativ uključili historijski kontekst upotrebe plastike u socijalističkoj Jugoslaviji. Brza ekspanzija upotrebe plastičnih materijala u socijalizmu igrala je ulogu u izgradnji “novog socijalističkog čovjeka”, a glavni tok izložbe, sa ciljem da predstavi segmente svakodnevnog života pojedinih grupa ljudi u Srbiji krajem dvadesetog vijeka, postao je značajan muzeološki marker. S jedne strane, naglašavajući simboličku i realnu ulogu plastike u procesima izgradnje identiteta, izložba je signalizirala strukturne promjene u tradicionalnoj muzeologiji i pokazala moguće pravce njenog novog razvoja. S druge strane, ovaj projekat je pokazao da tehnološke karakteristike i upotreba predmeta nove, “neetnografske građe” mogu biti predmet samostalne muzeološke analize i izlaganja.
Sevdalinka - od prve vijesti do savremenih pjevača
Prikaz knjige: Nirha Efendić, Sevdalinka - od prve vijesti do savremenih pjevača, Sarajevo: Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, 2022, 93.
Jelena Dopuđa je u svijetu folkloristike poznata kao prva bosanskohercegovačka etnokoreološkinja, izvrsni poznavalac igračke tradicije i prakse Bosne i Hercegovine. Pored etnokoreološkog rada, kako u Institutu za proučavanje folklora, na kongresima Saveza udruženja folklorista Jugoslavije, tako i u folklornom amaterizmu, Dopuđin doprinos na polju vokalne tradicije je gotovo nepoznat. Dopuđa je izuzetno poznavala i narodnu muzičku tradiciju kroz vokalne oblike koji su, na osnovu njenog pjevanja / kazivanja, zapisani i ostali na papiru. Na taj način se našla s druge strane terena i iza sebe ostavila veliki broj napjeva prvenstveno Sarajevsko-romanijskog kraja, odakle i potiče, ali i šire. Cilj ovoga rada se prvenstveno odnosi na prikaz i analizu navedenih napjeva, odnosno kazivanja, obavljenih kroz arhivsko istraživanje, njihovu kontekstualizaciju i sagledavanje muzičkih karakteristika pjesama.
The scent of Quinces: Selected traditional love songs (Miris dunja: Odabrane sevdalinke iz Bosne i Hercegovine)
Prikaz knjige: The scent of Quinces: Selected traditional love songs (Miris dunja: Odabrane sevdalinke iz Bosne i Hercegovine), odabrala i prevela Masha Belyavski-Frank: Univerzitet u Sarajevu - Institut za jezik i Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, 2018, 368 str.